Zwarte Toermalijn

Vindplaats China

grootte 4cm

Zwarte toermalijn, wetenschappelijk bekend als Schörl, geldt binnen de edelsteenkunde als de meest krachtige beschermings- en aardingssteen. De mineraalsoort kenmerkt zich door een diepzwarte, ondoorzichtige kleur en een opvallende, langgerekte kristalstructuur met verticale groeven.

De herkomst van de namen toermalijn en Schörl (de wetenschappelijke naam voor de zwarte variant) kent een fascinerende taalkundige geschiedenis. Beide namen vertellen iets over hoe de steen vroeger werd gezien en verhandeld.

Toermalijn: "Gemengde stenen"

Het woord toermalijn is via Nederlandse goudsmeden en handelaren in ons taalgebruik terechtgekomen.

• Singalese oorsprong: Het stamt af van het Singalese woord toramalli of turamali (uit Sri Lanka).
• Betekenis: Dit betekent letterlijk "steen met gemengde kleuren" of "as van de aarde".
• Achtergrond: Nederlandse zeelieden importeerden pakketten met edelstenen uit Zuid-Azië. Omdat de toermalijnfamilie in vrijwel alle kleuren van de regenboog voorkomt en destijds vaak werd verward met andere edelstenen (zoals robijn of saffier), gebruikten de eilandbewoners deze verzamelnaam voor alle kleurrijke, onbekende kristallen.

Schörl: "Onnut afvalerts"

De specifieke naam voor de zwarte toermalijn, Schörl (of Schorl), heeft een heel andere, Europese oorsprong die teruggaat naar de Duitse mijnbouw in de late middeleeuwen.

• Duits dorpje: De naam is rond het jaar 1400 ontstaan en verwijst waarschijnlijk naar het Duitse dorpje Schorlau (tegenwoordig Zschorlau in Saksen), waar vlakbij een grote tinmijn lag waarin veel zwarte toermalijn werd aangetroffen.
• Mijnbouwterm: In de oude Duitse mijnbouwtaal betekende schorl zoiets als "onrein, onnut erts" of "afval". Omdat zwarte toermalijnkristallen vaak vastzaten in bruikbare ertsen, maakten ze het gesteente bros en moeilijk te smelten. De mijnwerkers zagen de zwarte variant destijds dus als een waardeloos bijproduct.

Historische bijnaam: De Assetrekker

In de 18e eeuw gaven Nederlandse ambachtslieden de steen nog een derde, informele naam: de assetrekker. Toermalijn is piëzo-elektrisch; wanneer je de steen opwarmt, wordt hij statisch geladen. Nederlandse pijprokers ontdekten dat ze met een warme toermalijn de achtergebleven as heel gemakkelijk uit hun tabakspijp konden trekken.